Skansen Rzeki Pilicy, założony w 2000 roku z inicjatywy władz samorządowych Tomaszowa Mazowieckiego oraz Stowarzyszenia Przyjaciół Pilicy i Nadpilicza, ma na celu ochronę i promocję przyrodniczych oraz kulturowych walorów rzeki Pilicy i jej dopływów. Pierwszym obiektem skansenu był przeniesiony znad rzeki Luciąży zabytkowy, drewniany młyn wodny z elementami z XIX wieku. W młynie organizowane są wystawy stałe i czasowe, ukazujące bogactwo dziedzictwa przyrodniczego, historycznego i kulturowego regionu nadpilickiego.

Przy młynie znajduje się największa w Polsce kolekcja kamieni młyńskich, licząca ponad 30 okazów z dawnych młynów dorzecza Pilicy. W skansenie można również zobaczyć unikatowe pojazdy pancerne oraz zabytki militarne z okresu II wojny światowej, wydobyte z Pilicy od 1988 roku. Skansen posiada również eksponaty związane z dawnym szkutnictwem, tradycyjnym rybołówstwem oraz spławem drewna na Pilicy, a także sprzęt związany ze sportami wodnymi, w tym bogatą kolekcję zabytkowych łodzi i kajaków.

Skansen Rzeki Pilicy jest pierwszym i jedynym w Polsce muzeum na wolnym powietrzu poświęconym rzece. Jego działalność została w 2005 roku nagrodzona certyfikatem Polskiej Organizacji Turystycznej jako najlepszy produkt turystyczny w kraju.

Rezerwat Niebieskie Źródła to krajobrazowy obszar ochronny o powierzchni 29 ha, położony na prawym brzegu Pilicy w Tomaszowie Mazowieckim. Rezerwat chroni malownicze wywierzyska, gdzie z dna bije kilkanaście minigejzerów. Woda ma niezwykłą barwę – od niebieskiej po zieloną – co wynika z rozproszenia światła słonecznego. Temperatura wody wynosi stałe 9ºC, więc woda nie zamarza.

Rezerwat jest domem dla ok. 75 gatunków ptaków, w tym zimorodka i kaczek (np. krzyżówki, cyraneczki), oraz miejscem występowania 400 gatunków roślin, m.in. grzybieni białych i turówki wonnej. Niebieskie Źródła są dostępne dla turystów przez cały rok, a wstęp jest wolny.

Groty Nagórzyckie to podziemna trasa turystyczna zlokalizowana w Tomaszowie Mazowieckim, przy ul. Pod Grotami, w pobliżu Zalewu Sulejowskiego. Jest to unikalne w Polsce miejsce, stanowiące pozostałość po XVIII- i XIX-wiecznej kopalni piasku szklarskiego. Groty składają się z licznych korytarzy, wnęk i sal, w tym największej – „Sali Królewskiej” o wymiarach 30 m długości, 25 m szerokości i 3 m wysokości. Inne sale noszą m.in. nazwy: Niedźwiedzia, Borsucza i Taneczna.

Trasa turystyczna liczy około 160 m i jest oświetlona, z wystawami tematycznymi. Zwiedzanie trwa około 40 minut, a temperatura wewnątrz wynosi 9°C przy wilgotności 65-85%. Groty są dostępne dla osób z niepełnosprawnościami.

Kontakt: tel. 723-585-656, 44 710-05-32
Strona: groty.skansenpilicy.pl

Ośrodek Hodowli Żubrów w Smardzewicach to jedyna tego typu placówka w centralnej Polsce, założona w latach 1934-1936. Powstał jako wynik jednej z pierwszych akcji restytucji żubra, zainicjowanej przez polskich naukowców. Pierwsze bizony przybyły z Kanady jako dar dla Prezydenta Ignacego Mościckiego, a pierwszy żubr europejski urodził się tu w 1963 roku. Obecnie przebywa tu około 16 żubrów białowieskiej linii genetycznej.

Ośrodek jest częścią ścieżki edukacyjnej, z tablicami informacyjnymi o biologii żubra i historii ośrodka, a także wiatami do odpoczynku dla turystów pieszych i rowerowych. W siedzibie Nadleśnictwa działa izba edukacyjna z wystawą przyrodniczą i dawnymi narzędziami leśnymi.

Sezon zwiedzania:

• 1.V-30.IX: dni powszednie 9.00-16.00, soboty i niedziele 11.00-18.00
• 1.X-31.IV: dni powszednie 9.00-15.00, soboty i niedziele 11.00-15.00; wtorki nieczynne.

Bilety: normalny – 4 zł, ulgowy – 2 zł, rodzinny – 2 zł.
Kontakt: tel. 606 903 525, (44) 710-86-20
Adres: ul. Tomanka 9, 97-213 Smardzewice.

Spała, położona w otoczeniu lasów, jest jedną z najbardziej atrakcyjnych miejscowości wypoczynkowych w województwie łódzkim, znaną z długiej tradycji łowieckiej sięgającej czasów królów Władysława Hermana i Władysława Jagiełły. Była też drugą rezydencją prezydencką dla Ignacego Mościckiego i Stanisława Wojciechowskiego. W 1884 roku powstał tu drewniany pałacyk myśliwski z rozbudowanym zapleczem, który jednak spłonął w 1945 roku. Z pozostałości, szczególnie wyróżnia się posąg żubra – sprowadzony z Białowieży za sprawą prezydenta Mościckiego w 1929 roku, obecnie nieformalny herb Spały.

W Spale warto odwiedzić kościółek Matki Boskiej Królowej Korony Polskiej z 1923 roku, wybudowany w stylu podhalańskim i zdobiony witrażami Jana Winiarza. Miejscowość jest także siedzibą Domu Pamięci Walki i Męczeństwa Leśników i Drzewiarzy Polskich, upamiętniającego ofiary leśników z czasów II wojny światowej. Obok Domu Pamięci znajduje się obelisk autorstwa Zbigniewa Władyki oraz oznakowana ścieżka edukacyjna, która wprowadza w świat spalskiej przyrody.

W rezerwacie Spała można także zobaczyć obelisk poświęcony prezydentowi Ignacemu Mościckiemu, upamiętniający historię i naturalne piękno tej wyjątkowej miejscowości.

Inowłódz to jedno z najstarszych miast Polski, pierwsze wzmianki o jego utworzeniu pochodzą już z 1145 r. W połowie XIV w. król Kazimierz Wielki wybudował tu zamek i otoczył miasto murem obronnym. Jego pozostałości można oglądać do dziś. Najważniejszym obiektem kulturowym tej miejscowości jest romański kościół obronny p. w. Św. Idziego – wybudowany w końcu XI w. Jego fundatorem był Władysław Herman. Jak głosi legenda ufundowanie kościoła było związane z narodzinami syna Władysława – Bolesława Krzywoustego. Na szczególną uwagę zasługuje też neogotycki kościół parafialny p.w. Św. Michała – zbudowany w 1520 r., przebudowany w XIX w. Budowla jednonawowa, murowana z piaskowca na rzucie prostokąta z półkolistą absydą od wschodu i okrągłą wieżą obronną zaopatrzoną w otwory strzelnicze od zachodu. W Inowłodzu, który przed II wojną światową w większości zamieszkany był przez Żydów, przetrwała do dziś XIX – wieczna synagoga.

Zakościele – wieś letniskowa, granicząca z Inowłodzem. Obecnie zachowały się dwie XIX-wieczne wille: – Nowy Dwór ze stacji klimatyczno – leśnej – aktualnie gospodarstwo agroturystyczne, – Urbanówka – obecnie Ośrodek Młodzieżowy Fundacji PROEM oraz willa z okresu międzywojennego STEFANÓWKA. W Zakościelu działają również gospodarstwa agroturystyczne. Wieś o dużych tradycjach wytwórstwa ludowego, hafciarstwa, tkactwa, wyrobów ze słomy oraz słynnych poza granicami kraju wycinankach. Na terenie wsi znajdują się również ruiny pieca hutniczego i źródełko Tuwima (wody żelaziste).

Ruiny zamku Kazimierza Wielkiego w Inowłodzu – Obronna, gotycka warownia została wzniesiona za panowania Kazimierza Wielkiego. Budowę datuje się na okres 1356-1370. Zamek posadowiony w dolinie Pilicy, w miejscu  o naturalnych walorach obronnych, na szlaku handlowym, strzegł komory celnej i przeprawy na Pilicy. Budowlę wniesiono z miejscowego rdzawobrunatnego piaskowca, na rzucie regularnego czworoboku o powierzchni około 1500 m2. 

Bunkry w Konewce – Trasa Turystyczna Główny obiekt kompleksu w Konewce – żelbetowy bunkier – schron, ma długość 380 m oraz przekrój ostrołuku mającego przy podstawie szerokość 15 m i wysokość 9 m, w którym między betonowymi peronami biegnie tor umożliwiający wjazd całego składu pociągu. Wzdłuż głównego tunelu biegnie korytarz boczny, podzielony drzwiami gazoszczelnymi na ciąg niewielkich pomieszczeń. Obok schronu kolejowego zbudowano zespół schronów technicznych mieszczących kotłownię, urządzenia wentylacyjne i siłownię elektryczną. Obiekty te łączyły ze schronem kolejowym trzy podziemne kanały techniczne. W skład kompleksu wchodziły również schrony mieszczące: stację pomp i uzdatniania wody, zbiornik i chłodnicę wody technologicznej. Ukończone obiekty zamaskowano przed możliwością wykrycia z powietrza, montując na stropach drewniane, kryte papą dachy, a na schronie kolejowym umocowano siatki maskujące i atrapy drzew. Teren wokół otoczono dwoma rzędami płotu z siatki i drutu kolczastego i prawdopodobnie polami minowymi.W 2006 r. trasa turystyczna „Bunkier w Konewce” została nagrodzona certyfikatem Polskiej Organizacji Turystycznej, przyznawanym najlepszym produktom turystycznym  w kraju.  

Zalew Sulejowski sztuczne jezioro powstałe w 1973 r. poprzez spiętrzenie wód Pilicy zaporą w Smardzewicach. Akwen posiada powierzchnię 19,8 km2 i długość 17 km. Zalesione w dużej części brzegi, urozmaicona linia brzegowa sprawiają, że zalew jest atrakcyjnym miejscem wypoczynku i uprawiania żeglarstwa. Można tutaj skorzystać ze sprzętu pływającego, kąpieli, plażowania, a także wspaniale wędkować. Wokół zbiornika obowiązuje strefa ochronna, zatem biwakowanie dozwolone jest tylko w miejscach wyznaczonych. Na samym akwenie obowiązuje strefa ciszy, czyli zakaz używania jednostek pływających z silnikiem. Przez Jezioro Sulejowskie przebiega szlak kajakowy po rzece Pilicy. Bezpieczeństwa turystów strzeże tomaszowska policja konna. Zalew i jego otoczenie jest od kilku lat intensywnie użytkowany rekreacyjnie. Wokół zbiornika jest wiele pól biwakowych, ośrodków wczasowych i gospodarstw agroturystycznych. Zalew Sulejowski jest siedliskiem wielu gatunków ptaków, które gnieżdżą się na wyspach i mokradłach (mewa śmieszka, rybitwa zwyczajna, kaczki: głowienka i krzyżówka) oraz ryb (leszcz, płoć, karp, sandacz, okoń, szczupak). Zbiornik od strony wschodniej i północno – zachodniej otaczają zwarte kompleksy borów sosnowych.

Rzeka Pilica jest rzeką z własnym i wyrazistym charakterem posiada wyjątkowo wartki, jakby wciąż pilący nurt (stąd jej nazwa). Silnie meandrujące koryto Pilicy tworzy wiele malowniczych wysp, rozlewisk i zakoli. Szerokie koryto rzeki (80-120 m) sprzyja częstym przerzutom nurtu. Na obszarze powiatu tomaszowskiego Pilica ma kilka odcinków przełomowych: w okolicach Tomaszowa – Brzustówki, Inowłodza, Żądłowi oraz Gapinina. Pilica uchodzi za jedną z najszybszych nizinnych rzek Europy. Nazwa rzeki wywodzi się od nazwy miejscowości„Pilca”, położonej u źródeł rzeki (wg J. Augustyniak).

Sulejowski Park Krajobrazowy utworzony w 1994 r. Obejmuje dolinę rzeki Pilicy wraz z najbardziej cennymi przyrodniczo terenami przyległymi. Park jest położony nad środkową Pilicą i charakteryzuje go krajobraz dolinny. Powierzchnia parku wynosi 17 444 ha. Otulina parku zajmuje 38 927 ha. Park jest „łącznikiem” pomiędzy Przedborskim, a Spalskim Parkiem Krajobrazowym. Na terenie Parku wraz z otuliną znajduje się 9 rezerwatów przyrody i 4 rezerwaty projektowane. Chronione są jodły pospolite, świerki, buki, klony i jawory. Występują tutaj murawy nawapienne – płaszczycie, torfy i laki o podłożu piaszczysto – torfowym. Do rzadkich okazów roślin zalicza się: widłaki i storczyki, zimoziół północny i długosz królewski. Ze zwierząt spotkać można bobra, wydrę i łosia wędrownego, a czasem wilka. Liczną grupę stanowią ptaki, z których najciekawsze okazy to: gagoł, bąk, rybitwa białoczelna, kropiatka, siweczka obrożna. Na terenie SPK w granicach administracyjnych powiatu znajdują się rezerwaty przyrody: Niebieskie Źródła i Twarda.

Rezerwat Twarda utworzony w 1976 r. o powierzchni 23,48 ha. Chroni fragmenty wielogatunkowych lasów grądowych i borów mieszanych dębowo – jodłowych, z interesującą florą zawierającą także gatunki ciepłolubne. We florze runa na uwagę zasługuje: miodownik melisowaty, dąbrówka kosmata, lilia złotogłów, widłaki: jałowcowaty i goździsty oraz pszeniec leśny. Rezerwat dokumentuje naturalne stanowisko jodły przy północnej granicy zasięgu geograficznego. Rezerwat leży po prawej stronie drogi ze Smardzewic do Radoni, 2 km od miejscowości Twarda.

Spalski Park Krajobrazowy utworzony w X.1995 r., o powierzchni 12 875 ha. Otulina parku zajmuje 23 192 ha. Park obejmuje dolinę rzeki Pilicy, wraz z cennymi przyrodniczo terenami przyległymi. Całość terenu leży w województwie łódzkim na obszarach gmin: Inowłódz, Lubochnia, Poświętne, Rzeczyca i Tomaszów Maz. Przeważają tereny leśne, ale znaczny udział mają użytki rolne. Rozległe lasy w środkowym biegu Pilicy coraz częściej nazywane są Puszczą Pilicką, choć nie mają one w rzeczywistości charakteru historycznej puszczy. Dominują lasy sosnowe w różnym wieku, ale spotyka się również lasy liściaste i mieszane. Okolice Inowłodza i Spały cechują się specyficznym mikroklimatem. Obecność rozległego kompleksu leśnego zmniejsza amplitudę dobowych i rocznych temperatur powietrza, zwiększa i wyrównuje jego wilgotność, osłabia prędkość wiatru i promieniowanie słoneczne. Dodatkowo obecność dużej ilości drzew iglastych nasyca powietrze substancjami aromatycznymi, wykazującymi działanie bakteriobójcze i stymulujące prace układu oddechowego. Klimat taki zalecany jest głównie osobom w wieku starszym z chorobami reumatycznymi, dzieciom i rekonwalescentom. Na obszarze Parku i jego otuliny istniej 5 rezerwatów: Konewka, Żądłowice, Spała, Jeleń i Sługocice.

Rezerwat Spała utworzony w 1958 r. o powierzchni 57,52 ha w celu zachowania ze względów naukowych i dydaktycznych położonego nad Pilicą fragmentu lasu mieszanego o charakterze naturalnym, z udziałem jodły. Rezerwat jest przykładem naturalnej fitocenozy leśnej, jaka dawniej panowała w Puszczy Pilickiej. Spała w latach 1880-1939 była rezydencją łowiecką carów Rosji, następnie prezydentów Polski, toteż okoliczne lasy zostały oszczędzone przed wyrębem. Jest tu wielowarstwowy drzewostan złożony z dębu szypułkowego (do 250 lat), sosny, klonu zwyczajnego, jawora, grabu, jodły i świerka. Najstarsze dęby osiągają ok. 30 m wysokości i obwody pni na wys. 1,3 m od ziemi ok. 5 m. Rezerwat położony jest po obu stronach rzeki Pilicy, około 1 km na wschód od Spały.

Rezerwat Jeleń utworzony w 1976 r. zajmuje powierzchnię 47,19 ha. Zachował się tutaj prawdziwie puszczański krajobraz boru sosnowego i świerkowo – jodłowego, olsy i grądy, a wśród nich podmokłe polany porosłe turzycami, które są znakomitym miejscem schronienia zwierzyny leśnej. Flora rezerwatu obejmuje 2 gatunki porostów, 40 gatunków mszaków, 177 gatunków roślin naczyniowych. Wśród nich rośliny chronione: widłak jałowcowaty, kruszczyk szerokolistny i wawrzynek wilczełyko. Rezerwat znajduje się w pobliżu wsi Sługocice, na zachód od drogi Tomaszów Maz – Opoczno.

Park Edukacyjno – Rozrywkowy MIKROKOSMOS to wspaniałe miejsce wypoczynku dla całej rodziny. Niepowtarzalne połączenie zabawy z nauką wkomponowane w zaciszny, piękny ogród pełen roślinnych okazów.
Pierwszy park na świecie z owadami gigantami! Jest to miejsce o powierzchni niemal 10 000 m², na której można spotkać niezwykle realistyczne rzeźby owadów, wykonane z dużą dbałością o ich budowę morfologiczną. W Parku znajduje się kilkadziesiąt owadów, znacznie większych od dorosłego człowieka – owady wykonane są z wielokrotnym powiększeniem.
Z myślą o dzieciach i młodzieży uczącej się, w Parku stworzono ścieżki dydaktyczne, przy których spotkamy owady z wypisanymi najciekawszymi informacjami na temat każdego z nich. Zimą zapraszamy do Zimowej Krainy 2 BIEGUNY, łączącej Arktykę i Antarktydę. Tylko tu spotkać można wierne repliki zwierząt występujących w obu tych miejscach w naturalnej wielkości.

Park Adrealina w Spale – Jedno miejsce kilka emocjonujących atrakcji, spośród których każdy na pewno coś wybierze dla siebie: park linowy, żyroskop, paintball i wiele innych! Park linowy ADRENALINA oferuje przeszkody o łącznej długości ponad 280 m, rozwieszone na wysokości od 4 do 10 m. Wśród nich można wymienić: Skok Tarzana, Most Tybetański, Tyrolki, Siatki, Trapezy, Belki i inne. Atrakcja w 100% bezpieczna – nad bezpieczeństwem uczestników czuwa wyspecjalizowana kadra instruktorów. Każdy uczestnik zaopatrzony zostaje w atestowany sprzęt asekuracyjny renomowanych firm, zgodny z wymogami Międzynarodowej Federacji Towarzystw Alpinistycznych, odbywa krótkie przeszkolenie i witaj przygodo! Spała, ul. Mościckiego 6, wejście od ul. Harcerskiej, tel. 514-523-549, 609-373-156, e-mail: kamil@parkadrenalina.pl, joasia@parkadrenalina.pl ; www.parkadrenalina.pl
Park czynny: poniedziałek – piątek: 10.00-19.00 ,  sobota – niedziela: 10.00-20.00

Park Linowy nad Pilicą – miejsce aktywnego wypoczynku, zabawy, spędzenia wolnego czasu dla całej rodziny. Rodzinny Park Linowy nad Pilicą o łącznej długości ponad 500 m składa się z trzech tras. Trasy zabezpieczone są siatkami lub linami. Uczestnicy otrzymują specjalny sprzęt asekuracyjny (uprzęże, lonże ,karabinki, rolkę ,kask) i zostają przeszkoleni z zasad posługiwania się nim. Potem swoją wiedzę i umiejętności mogą wypróbować w stacjach treningowych zawieszonych tuż nad ziemią. Po takim treningu pod czujnym okiem instruktora można juz bezpiecznie pokonywać przeszkody. Wszystkie przeszkody spełniają wymogi asekuracji ( bezpieczeństwa) zgodne z obecnymi trendami ALPINIZMU promowanymi przez Polski Związek Alpinizmu jak również przez Akademię Wychowania Fizycznego (AWF) Kraków, co potwierdza i nadzoruje instruktor alpinizmu jaskiniowego z ramienia tychże organizacji.

Tomaszów Maz. ul. PCK 10, tel. 724-80-07, 500-065-589, 502-968-226, e-mail: parklinowy@anpik.pl ; www.parklinowynadpilica.pl
Czynny: poniedziałek – piątek w godz.15.00-19.00 , sobota i niedziela w godz.11.00-19.00. W wakacje codziennie w godz.11.00-19.00.

Atrakcje: Buty Kongoo Jumps, Gokarty – trójkołowe, Strzelnica paintballowa i ASG, Łuk, Chodzenie po wodzie – kula wodna, Trampolina, Gry intencyjne, Kącik wypoczynkowy, Imprezy dla dzieci, młodzieży i grup zorganizowanych